Prazosin cho ác mộng do PTSD: nghiên cứu nói gì

Prazosin là thuốc huyết áp nhưng từng được dùng ngoài chỉ định để giảm ác mộng ở người rối loạn stress sau sang chấn (PTSD). Các thử nghiệm nhỏ ban đầu cho kết quả hứa hẹn, song một thử nghiệm lớn, thiết kế tốt công bố năm 2018 không thấy prazosin tốt hơn giả dược với cả ác mộng lẫn triệu chứng PTSD nói chung. Vì vậy các hướng dẫn quân y Hoa Kỳ không xếp prazosin là lựa chọn đầu tay. Đây là thuốc kê đơn; người có ác mộng kéo dài cần được bác sĩ chuyên khoa tâm thần đánh giá.

PTSD và ác mộng: vấn đề không nhỏ

Rối loạn stress sau sang chấn có thể xuất hiện sau tai nạn giao thông, thiên tai, bạo lực, mất người thân đột ngột hay trải nghiệm chiến tranh. Mùa mưa lũ cuối năm ở miền Trung, những vụ tai nạn, hỏa hoạn lớn là các tình huống khiến nhiều người phải sống lại ký ức đau buồn trong giấc ngủ. Ác mộng lặp lại làm người bệnh sợ đi ngủ, mất ngủ kéo dài, mệt mỏi, cáu gắt, và có thể ảnh hưởng tới huyết áp; mối liên quan giữa căng thẳng và huyết áp được phân tích trong bài stress và cao huyết áp.

Vì sao một thuốc huyết áp lại được thử cho ác mộng

Theo bản tóm tắt bằng chứng của Trung tâm Sức khỏe Tâm lý Xuất sắc thuộc Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ (PHCoE), rối loạn hệ adrenergic đã được nhận diện là một cơ chế góp phần gây PTSD từ nhiều thập kỷ trước. Giả thuyết là hoạt động quá mức của noradrenalin gây ra triệu chứng tăng cảnh giác và hồi tưởng, và việc kích thích thụ thể alpha-1 góp phần làm rối loạn giấc ngủ, gây ác mộng sang chấn. Prazosin chẹn thụ thể alpha-1, nên về lý thuyết có thể làm dịu các phản ứng này.

Bằng chứng qua từng giai đoạn

Nguồn bảng: bản tóm tắt bằng chứng PHCoE, phát hành tháng 7/2018. Tổng quan hệ thống năm 2018 của Cơ quan Nghiên cứu và Chất lượng Y tế Hoa Kỳ (AHRQ) ghi nhận prazosin có giảm triệu chứng PTSD nhưng độ mạnh bằng chứng thấp.

Các hướng dẫn nói gì

Bản tóm tắt PHCoE dẫn hướng dẫn thực hành lâm sàng VA/DoD năm 2017 về quản lý PTSD: khuyến cáo ở mức "yếu, phản đối" việc dùng prazosin cho triệu chứng PTSD nói chung, dù là đơn trị hay phối hợp; và cho rằng chưa đủ bằng chứng để khuyên dùng hay không dùng prazosin cho ác mộng liên quan PTSD. Kết luận của PHCoE: prazosin không được khuyến nghị như điều trị đầu tay cho PTSD hoặc ác mộng sang chấn trong hệ thống y tế quân đội Hoa Kỳ.

Lưu ý: các hướng dẫn được cập nhật định kỳ. Bác sĩ chuyên khoa sẽ dựa vào phiên bản mới nhất và tình trạng cụ thể của từng người.

Vậy vì sao prazosin vẫn còn được nhắc tới

MedlinePlus của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ vẫn liệt kê vấn đề giấc ngủ liên quan PTSD trong các công dụng ngoài chỉ định của prazosin, cùng phì đại tuyến tiền liệt, suy tim, hội chứng Raynaud. Trên thực tế lâm sàng, một số bác sĩ vẫn cân nhắc prazosin cho người bệnh chọn lọc khi các biện pháp khác chưa hiệu quả. Một kết quả âm tính dù lớn không có nghĩa thuốc vô dụng với mọi người, nhưng nó có nghĩa là không nên kỳ vọng như một "thuốc trị ác mộng".

An toàn: điểm cần nhớ nếu được kê prazosin

Người không có tăng huyết áp dùng prazosin vẫn có thể bị hạ huyết áp. Theo MedlinePlus:

• Liều đầu tiên thường được uống vào giờ đi ngủ; bác sĩ thường bắt đầu liều thấp rồi tăng dần.
• Đứng dậy quá nhanh có thể gây choáng, ngất, nhất là lúc mới dùng, khi tăng liều hoặc thêm thuốc huyết áp khác.
• Không lái xe, vận hành máy móc trong 24 giờ sau liều đầu hoặc sau khi tăng liều.
• Rượu, đứng lâu, tập luyện, thời tiết nóng có thể làm triệu chứng chóng mặt nặng hơn.
• Cương dương kéo dài, đau nhiều giờ là tác dụng nghiêm trọng cần đi cấp cứu.

Người hay thức dậy đi vệ sinh ban đêm cần đặc biệt cẩn thận khi rời giường. Chi tiết về liều khởi đầu có trong bài lưu ý khi dùng liều prazosin đầu tiên; những ai không nên dùng thuốc có trong bài chống chỉ định của prazosin.

Nếu đang dùng prazosin vì ác mộng thì có nên ngừng

Không nên tự ngừng chỉ vì đọc được kết quả nghiên cứu. Một số người thấy thuốc giúp họ ngủ tốt hơn, và quyết định tiếp tục hay giảm dần cần được bàn với bác sĩ đã kê đơn. Những câu hỏi nên mang theo: thuốc có thật sự giúp tôi không, nếu có thì sau bao lâu sẽ đánh giá lại, tôi có đang bị chóng mặt hay tụt huyết áp vì thuốc không, và có liệu pháp nào khác nên thử song song. Nếu ngừng thuốc một thời gian rồi muốn dùng lại, cần hỏi bác sĩ về liều khởi đầu, vì nguy cơ choáng khi bắt đầu lại có thể quay trở lại.

Người đang dùng prazosin vì lý do tâm thần mà đồng thời dùng thuốc huyết áp khác, thuốc tuyến tiền liệt hoặc thuốc rối loạn cương dương cần cho mọi bác sĩ điều trị biết đầy đủ danh sách thuốc.

Những hướng hỗ trợ khác cho người gặp ác mộng

Thuốc chỉ là một phần. Các liệu pháp tâm lý tập trung vào sang chấn và các kỹ thuật làm việc trực tiếp với nội dung giấc mơ là hướng được nhiều chuyên gia ưu tiên. Ở nhà, giữ giờ ngủ đều, tránh rượu và cà phê buổi tối, hạn chế xem tin tức gây kích động trước khi ngủ, có người thân để chia sẻ đều giúp ích. Nếu ác mộng kèm ý nghĩ tự làm hại bản thân, cần đến cơ sở y tế ngay.