Chóng mặt khi đứng dậy ở người dùng thuốc chẹn alpha mùa lạnh

Choáng váng, tối sầm mắt khi vừa đứng dậy là biểu hiện của hạ huyết áp tư thế, tác dụng phụ quen thuộc của thuốc chẹn alpha như prazosin. Mùa đông, nguy cơ này tăng ở hai tình huống: dậy đi tiểu đêm trong nhà lạnh và tắm nước nóng trong phòng kín. Cách phòng gồm đứng dậy theo ba nhịp nằm, ngồi, đứng; bật đèn ngủ, lắp tay vịn; tắm nước ấm vừa phải; và báo bác sĩ nếu choáng lặp lại, thay vì tự bỏ thuốc.

Vì sao thuốc chẹn alpha gây choáng khi đổi tư thế

Khi ta đứng lên, máu dồn xuống chân. Bình thường, mạch máu co lại trong vài giây để giữ huyết áp lên não. Thụ thể alpha-1 trên thành mạch chính là "công tắc" của phản xạ co mạch này. Prazosin và doxazosin chẹn thụ thể ấy, nên phản xạ chậm hơn và huyết áp có thể tụt trong chốc lát.

MedlinePlus mô tả rằng đứng dậy quá nhanh khi dùng prazosin có thể gây choáng nhẹ hoặc ngất, hay gặp nhất khi mới bắt đầu thuốc, khi tăng liều hoặc khi có thêm một thuốc huyết áp khác. Rượu, đứng lâu, tập thể dục và thời tiết nóng cũng có thể làm triệu chứng xuất hiện. Trang này còn lưu ý người từ 65 tuổi thường không nên dùng prazosin cho tăng huyết áp vì có thuốc khác an toàn và hiệu quả hơn; trên thực tế, nhiều nam giới cao tuổi vẫn được kê thuốc chẹn alpha cho phì đại tuyến tiền liệt, nên nhóm này cần cẩn thận nhất.

Đêm đông: thời điểm dễ ngã nhất

Hình dung một tình huống thường gặp: 2 giờ sáng, người ông thức dậy vì buồn tiểu, bật dậy khỏi chăn ấm, bước vội trong hành lang tối, lạnh. Cùng lúc có ba yếu tố: vừa đổi tư thế đột ngột, buồn ngủ nên phản xạ chậm, và môi trường lạnh làm mạch máu phản ứng thất thường. Người dùng thuốc chẹn alpha vì tiểu đêm do tuyến tiền liệt lại càng hay phải dậy nhiều lần.

Những điều chỉnh nhỏ trong nhà:

• Đèn ngủ cắm chân tường dọc lối từ giường tới nhà vệ sinh.
• Tay vịn cạnh giường, trong nhà vệ sinh và cạnh bồn cầu.
• Dép đế chống trơn để sẵn sát giường, áo khoác vắt ở đầu giường.
• Bô hoặc bình tiểu cạnh giường cho người rất lớn tuổi, đi lại khó.
• Hạn chế uống nhiều nước sát giờ ngủ, nhưng vẫn uống đủ trong ngày.

Quy tắc "ba nhịp" khi rời giường

Trang thông tin hạ huyết áp của NHS khuyên đứng dậy chậm, chuyển từ nằm sang ngồi rồi mới đứng. Áp dụng cụ thể:

1. Nằm: mở mắt, co duỗi bàn chân, nắm mở bàn tay khoảng mười lần.
2. Ngồi: ngồi mép giường, chân chạm sàn, chờ khoảng nửa phút đến một phút.
3. Đứng: vịn vào tay vịn hoặc thành giường, đứng yên vài giây trước khi bước.

Nếu thấy tối sầm mắt, lập tức ngồi hoặc nằm xuống. Đừng cố đi tiếp cho tới nhà vệ sinh.

Tắm nước nóng: dễ chịu nhưng có rủi ro

Mùa lạnh, tắm nước nóng trong phòng kín là thói quen phổ biến. Nước nóng làm giãn mạch ngoài da; cộng với tác dụng giãn mạch của thuốc chẹn alpha, huyết áp có thể tụt khi người tắm đứng lâu hoặc bước ra khỏi phòng tắm. MedlinePlus cũng liệt kê thời tiết nóng là yếu tố làm triệu chứng chóng mặt rõ hơn ở người dùng prazosin.

Không dùng bếp than hay lò sưởi đốt nhiên liệu trong phòng tắm kín.

Lạnh, huyết áp và chuyện "tưởng huyết áp cao nên uống thêm thuốc"

Theo Znews, nhiệt độ thấp làm mạch máu ngoại vi co lại và huyết áp tăng. Một số người thấy chỉ số buổi sáng cao liền tự uống thêm một viên. Với thuốc chẹn alpha, đây là cách dễ dẫn đến tụt huyết áp vài giờ sau, đúng lúc vào nhà ấm hoặc đi tắm. Chỉ số cao kéo dài cần được bác sĩ đánh giá; quên liều hay lỡ uống nhiều hơn chỉ định thì xử lý theo bài quên liều, quá liều prazosin.

Những thứ trong nhà làm tình hình nặng thêm

Một số yếu tố thường gặp dịp cuối năm có thể cộng thêm vào tác dụng hạ áp của thuốc. Rượu bia tiệc tất niên làm giãn mạch và gây chóng mặt. Bữa ăn no nhiều tinh bột khiến máu dồn về hệ tiêu hóa; NHS gợi ý ăn những bữa nhỏ, thường xuyên và ngồi nghỉ sau ăn. Mất nước do ít uống vào mùa lạnh, tiêu chảy hay sốt cũng làm huyết áp dễ tụt. Thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc chống dị ứng thế hệ cũ uống buổi tối có thể khiến người già loạng choạng khi dậy đêm.

Nếu trong nhà có người dùng thuốc chẹn alpha, những ngày có tiệc, có khách hoặc người đó đang ốm là lúc cả nhà nên để ý hơn tới việc họ đi lại ban đêm.

Một chiếc chuông nhỏ hoặc điện thoại để cạnh giường giúp người lớn tuổi gọi người nhà khi cần, thay vì cố tự đi trong lúc đang choáng.

Khi nào cần báo bác sĩ

NHS khuyên đi khám nếu chóng mặt, ngất cứ lặp đi lặp lại; bác sĩ có thể đổi hoặc chỉnh thuốc, hoặc gợi ý tất áp lực. Với người dùng thuốc chẹn alpha, nên báo bác sĩ khi:

• Choáng hoặc suýt ngã nhiều lần trong tuần.
• Đã ngã, dù không thấy đau nhiều, đặc biệt nếu đập đầu.
• Vừa được thêm thuốc mới, kể cả thuốc rối loạn cương dương, thuốc an thần.
• Ngất, đau ngực, tim đập nhanh không đều: cần cấp cứu.

Có thể ghi lại huyết áp ở tư thế ngồi và tư thế đứng sau 1–3 phút trong vài ngày để bác sĩ có dữ liệu. Thời điểm uống thuốc, chia liều hoặc chuyển sang thuốc khác là những điều bác sĩ có thể điều chỉnh. Bài những lưu ý khi bắt đầu prazosin giải thích vì sao liều khởi đầu thường uống buổi tối.