Muối ít natri cho người tăng huyết áp: WHO khuyến nghị gì

Muối ít natri là loại muối trong đó một phần natri clorua được thay bằng kali clorua, nên vẫn mặn nhưng đưa ít natri vào cơ thể hơn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị có điều kiện rằng người lớn đang dùng muối ăn thông thường có thể chuyển sang loại muối này, trừ người bệnh thận hoặc có nguy cơ tăng kali máu. Người tăng huyết áp đang dùng thuốc ức chế men chuyển, chẹn thụ thể angiotensin hay lợi tiểu giữ kali cần hỏi bác sĩ trước khi đổi.

WHO nói gì trong hướng dẫn năm 2025

Ngày 27/1/2025, WHO công bố tài liệu hướng dẫn sử dụng muối thay thế ít natri, nhắm tới nhà hoạch định chính sách, cán bộ y tế và chương trình dinh dưỡng. Theo bài tổng hợp của Medical Dialogues về hướng dẫn này, có hai khuyến nghị cần phân biệt:

• Khuyến nghị mạnh: giảm natri xuống dưới 2 g mỗi ngày (tương đương khoảng 5 g muối) để hạ huyết áp và giảm nguy cơ tim mạch.
• Khuyến nghị có điều kiện: với người có dùng muối ăn, có thể thay bằng muối ít natri chứa kali. Lý do chỉ là "có điều kiện" vì độ chắc chắn của bằng chứng được đánh giá thấp.

Hướng dẫn chỉ nói về muối nêm khi nấu và muối rắc trên bàn ăn, không bao gồm nước mắm, gia vị đóng gói, thực phẩm chế biến sẵn hay món ăn ngoài hàng.

Bằng chứng đến từ đâu

Khuyến nghị dựa trên 26 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở người lớn. Theo Medical Dialogues, dùng muối ít natri giúp huyết áp tâm thu giảm trung bình 4,76 mmHg, tâm trương giảm 2,43 mmHg, đồng thời kali máu tăng khoảng 0,12 mmol/L nhưng ảnh hưởng tới tình trạng tăng kali máu là rất nhỏ ở nhóm được nghiên cứu.

Mức giảm 4–5 mmHg nghe có vẻ khiêm tốn, nhưng ở quy mô cả cộng đồng, nó có ý nghĩa. Bài báo dẫn số liệu của WHO: năm 2019, lượng natri trung bình toàn cầu ước khoảng 4,3 g/ngày, hơn gấp đôi mức khuyến nghị, và ăn quá nhiều natri liên quan khoảng 1,9 triệu ca tử vong mỗi năm.

Ai không nên tự đổi sang muối kali

Kali là khoáng chất có lợi cho huyết áp, nhưng thận là nơi đào thải kali. Khi thận yếu, kali tích tụ, có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm. Hướng dẫn của WHO nêu rõ khuyến nghị dành cho người lớn trong cộng đồng nói chung, không dành cho phụ nữ mang thai và trẻ em, và loại trừ:

• Người suy giảm chức năng thận, bao gồm cả người bị biến chứng thận do tăng huyết áp.
• Người có bệnh lý hoặc hoàn cảnh khiến cơ thể khó thải kali.
• Phụ nữ mang thai và trẻ em, do chưa đủ dữ liệu.

Một điểm thực tế: nếu trong nhà có người thuộc nhóm trên, WHO lưu ý không nên dùng muối ít natri để nấu bữa chung cho cả nhà.

Thuốc huyết áp nào cần cẩn trọng với kali

Hướng dẫn tăng huyết áp AHA/ACC 2025, theo bản tóm tắt của 2 Minute Medicine, cũng khuyến khích muối thay thế giàu kali nhưng chỉ cho người không mắc bệnh thận và không có nguy cơ tăng kali máu. Trong thực hành, nhóm thuốc làm tăng kali máu gồm thuốc ức chế men chuyển (đuôi -pril), thuốc chẹn thụ thể angiotensin (đuôi -sartan), lợi tiểu giữ kali như spironolacton, và một số thuốc khác. Người đang dùng các thuốc này vẫn có thể được phép dùng muối kali, nhưng cần bác sĩ xem kết quả xét nghiệm kali và chức năng thận trước.

Prazosin không thuộc nhóm làm tăng kali, tuy nhiên nhiều người dùng prazosin đồng thời dùng thêm thuốc khác. Danh sách thuốc hay đi kèm có trong bài Prazosin kết hợp với thuốc nào; hãy đối chiếu đơn thuốc của mình trước khi đổi loại muối.

Đổi muối trong bếp Việt: làm thế nào cho hợp lý

Bếp Việt dùng nhiều nước mắm, hạt nêm, bột canh, xì dầu, mắm tôm. Đổi riêng hũ muối trắng sẽ không giải quyết được phần natri từ các nguồn này. Vài cách đi kèm:

1. Đổi muối nêm và muối chấm trước: muối tiêu chanh, muối vừng, muối ớt có thể làm từ muối ít natri nếu người ăn đủ điều kiện.
2. Giảm dần, không giảm đột ngột: vị giác thích nghi sau vài tuần; bớt từng chút giúp cả nhà không bỏ cuộc.
3. Tăng vị bằng thứ khác: chanh, tỏi, gừng, sả, rau thơm, tiêu làm món ăn đậm đà hơn mà không thêm natri.
4. Để ý vị đắng: kali clorua có thể hơi đắng khi dùng nhiều; nêm cuối cùng và nếm thử.
5. Đọc nhãn: xem bảng thành phần ghi tỷ lệ natri clorua và kali clorua.

Phần thực đơn tổng quát cho người tăng huyết áp đã có trong bài chế độ ăn cho người tăng huyết áp.

Mùa cỗ cuối năm: thử thách lớn nhất

Từ giữa tháng 11 đến Tết là mùa giỗ, cưới, tất niên. Giò chả, nem chua, lạp xưởng, dưa hành, thịt đông, bánh chưng chấm mắm đều nhiều natri. Đổi sang muối ít natri khi tự nấu ở nhà là một bước, nhưng ở mâm cỗ bên ngoài, cách hiệu quả hơn là chọn món luộc, hấp, ăn nhiều rau, chấm ít, không húp nước dùng đến cạn.

Khi đi xa ăn cỗ, người dùng thuốc huyết áp nên mang máy đo nếu có, uống thuốc đúng giờ, và ghi lại chỉ số trong những ngày ăn mặn nhiều. Nếu chỉ số tăng sau chuỗi ngày ăn uống tiệc tùng, đó là thông tin hữu ích khi tái khám.

Dấu hiệu cần đi khám khi đang dùng muối kali

Tăng kali máu thường không có triệu chứng rõ ở mức nhẹ. Khi nặng hơn có thể gây yếu cơ, tê bì, buồn nôn, tim đập không đều. Người đang dùng muối ít natri mà có các biểu hiện này, đặc biệt nếu đồng thời dùng thuốc huyết áp nhóm -pril, -sartan hoặc lợi tiểu giữ kali, cần đi khám và xét nghiệm điện giải. Người bệnh thận mạn nên giữ muối ăn thông thường nhưng giảm lượng, theo đúng tư vấn của bác sĩ thận.

Muối ít natri là công cụ hữu ích, không phải tấm vé để ăn mặn thoải mái. Mục tiêu cuối cùng vẫn là tổng lượng natri mỗi ngày thấp hơn, và với người tăng huyết áp, điều đó đi cùng việc uống thuốc đều và theo dõi huyết áp tại nhà.