Tăng huyết áp kháng trị: tầm soát aldosteron và triệt đốt thận

Tăng huyết áp kháng trị là khi huyết áp vẫn trên mục tiêu dù người bệnh đã dùng đủ liều nhiều nhóm thuốc phối hợp, thường gồm cả lợi tiểu. Trước khi kết luận "kháng trị", bác sĩ cần loại trừ đo sai, uống thuốc không đều và các nguyên nhân thứ phát; trong đó cường aldosteron nguyên phát là nguyên nhân được hướng dẫn mới khuyên tầm soát ở mọi trường hợp. Với nhóm được chọn lọc, triệt đốt thần kinh giao cảm động mạch thận (RDN) là một lựa chọn bổ sung, không thay thế thuốc.

Nhóm bệnh nhân không nhỏ

Bài tổng quan "Tiến bộ mới trong điều trị tăng huyết áp kháng trị" của nhóm tác giả Trần Kim Sơn và Nguyễn Thiên Thạch, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Y học tập 198, số 1 năm 2026, cho biết tăng huyết áp kháng trị chiếm khoảng 10–20% tổng số bệnh nhân tăng huyết áp. Nhóm này có nguy cơ cao gặp biến cố tim mạch, thận và đột quỵ. Bài viết nêu hai hướng tiếp cận được chú ý: triệt đốt thần kinh giao cảm động mạch thận và nhóm thuốc ức chế aldosterone synthase, đại diện là baxdrostat.

Bước đầu: chắc chắn đây là kháng trị thật

Không ít trường hợp "uống thuốc mãi không hạ" hóa ra là kháng trị giả. Những điều bác sĩ thường kiểm tra:

• Đo sai: băng quấn quá nhỏ, đo ngay sau khi đi bộ hoặc uống cà phê, tăng huyết áp áo choàng trắng. Đo huyết áp 24 giờ hoặc đo tại nhà giúp làm rõ.
• Uống thuốc không đều: quên liều, tự bỏ thuốc khi thấy khỏe, uống sai giờ. Mang vỏ thuốc đi khám để đối chiếu.
• Thuốc và chất làm tăng huyết áp: thuốc giảm đau chống viêm, thuốc cảm có chất co mạch, corticoid, cam thảo, rượu.
• Muối: ăn mặn nhiều làm giảm tác dụng của hầu hết thuốc huyết áp.
• Ngưng thở khi ngủ: người ngáy to, ngủ dậy mệt, buồn ngủ ban ngày nên được đánh giá; xem thêm bài giấc ngủ ảnh hưởng tới huyết áp.

Cường aldosteron nguyên phát: nguyên nhân hay bị bỏ sót

Aldosteron là hormone từ tuyến thượng thận giúp cơ thể giữ muối và nước. Khi tuyến tiết quá nhiều, huyết áp tăng khó kiểm soát và kali máu có thể giảm. Trước đây, nhiều người chỉ được nghĩ tới bệnh này khi kali máu thấp. Theo tóm tắt hướng dẫn AHA/ACC 2025 trên 2 Minute Medicine, mọi người lớn có tăng huyết áp kháng trị nên được tầm soát, dù kali máu bình thường. Hướng dẫn cũng cho biết người bệnh có thể giữ đa số thuốc huyết áp đang dùng khi làm xét nghiệm, chỉ phải ngừng nhóm kháng thụ thể mineralocorticoid như spironolacton theo chỉ dẫn của bác sĩ.

Tầm soát thường bắt đầu bằng xét nghiệm máu đo aldosteron và renin. Nếu kết quả gợi ý, người bệnh được làm thêm các xét nghiệm xác định và chẩn đoán hình ảnh tuyến thượng thận. Một số trường hợp do khối u một bên có thể điều trị bằng phẫu thuật; số khác dùng thuốc chuyên biệt. Tìm ra nguyên nhân cụ thể là khác biệt lớn so với tăng huyết áp vô căn, nơi không xác định được một nguyên nhân duy nhất.

Triệt đốt thần kinh giao cảm thận là gì

Hệ thần kinh giao cảm quanh động mạch thận góp phần điều hòa huyết áp. RDN dùng ống thông luồn qua động mạch, phát năng lượng (sóng cao tần hoặc siêu âm, tùy hệ thống) để làm giảm hoạt động của các sợi thần kinh này. Thủ thuật làm qua đường mạch máu, không phải mổ mở.

Về vị trí của RDN trong hướng dẫn, ACC cho biết với tăng huyết áp kháng trị, việc đánh giá RDN cần nhóm đa chuyên khoa chọn bệnh nhân, loại bỏ các thuốc gây nhiễu và quyết định chung với người bệnh. Bản tóm tắt của 2 Minute Medicine ghi mức khuyến cáo 2b, nghĩa là "có thể cân nhắc" ở bệnh nhân chọn lọc tại trung tâm có kinh nghiệm. Đây là mức khuyến cáo thận trọng, phản ánh việc đáp ứng giữa các người bệnh còn khác nhau.

Thuốc mới tác động vào aldosteron

Bài tổng quan trên Tạp chí Nghiên cứu Y học mô tả baxdrostat là thuốc ức chế chọn lọc enzyme CYP11B2, enzyme tổng hợp aldosteron, cho hiệu quả hạ áp mạnh và bền vững trong các nghiên cứu pha III BaxHTN, BaxAsia và Bax24. Thuốc đã được cơ quan quản lý Hoa Kỳ phê duyệt năm 2026. Tại Việt Nam, người bệnh nên hỏi bác sĩ về tình trạng lưu hành thực tế trước khi kỳ vọng vào thuốc này.

Chỗ của prazosin trong phác đồ nhiều thuốc

Khi đã phối hợp ba bốn thuốc mà vẫn chưa đạt mục tiêu, bác sĩ có thể cân nhắc thêm thuốc thuộc nhóm khác, trong đó có thuốc chẹn alpha như prazosin hoặc doxazosin, tùy bệnh kèm và khả năng dung nạp. Nhóm này cần thận trọng ở người hay chóng mặt khi đứng dậy. Các lưu ý khi phối hợp có trong bài prazosin dùng cùng thuốc nào.

Sống chung với phác đồ nhiều thuốc

Uống bốn năm loại thuốc mỗi ngày là gánh nặng thật sự. Một số cách giúp duy trì: dùng hộp chia thuốc theo ngày và buổi, đặt báo thức trên điện thoại, nhờ người nhà kiểm tra hộp thuốc mỗi tối, hỏi bác sĩ xem có thể chuyển sang viên phối hợp để giảm số viên hay không. Khi đi xa dịp cuối năm, mang dư thuốc vài ngày và để trong hành lý xách tay.

Tác dụng phụ cũng là lý do nhiều người âm thầm bỏ thuốc: phù chân, ho khan, đi tiểu nhiều, chóng mặt. Thay vì tự bỏ, hãy kể với bác sĩ; thường có lựa chọn thay thế trong cùng mục tiêu điều trị. Một phác đồ người bệnh chịu được và uống đều đặn hiệu quả hơn nhiều so với phác đồ "mạnh" nhưng bị bỏ dở.

Người bệnh nên chuẩn bị gì

1. Ghi huyết áp tại nhà ít nhất một tuần, sáng và tối, trước buổi khám.
2. Liệt kê mọi thuốc đang dùng, kể cả thuốc giảm đau, thuốc nam, thực phẩm chức năng.
3. Hỏi trực tiếp: tôi đã được tầm soát cường aldosteron chưa?
4. Nếu được giới thiệu RDN, hỏi về kinh nghiệm của trung tâm, chi phí, khả năng giảm số thuốc và các rủi ro của thủ thuật.
5. Duy trì lịch tái khám, vì đáp ứng sau can thiệp hay đổi thuốc cần thời gian theo dõi.