Cao huyết áp vô căn: Nguyên nhân và cách kiểm soát

Cao huyết áp vô căn, còn gọi là tăng huyết áp nguyên phát, là dạng tăng huyết áp không tìm được một nguyên nhân cụ thể, chiếm phần lớn các trường hợp ở người trưởng thành, ước tính khoảng 90 đến 95 phần trăm. Bệnh là kết quả của nhiều yếu tố cộng lại: di truyền, tuổi, ăn mặn, thừa cân, ít vận động, rượu bia, căng thẳng. Tuy "vô căn" nhưng bệnh kiểm soát được rất tốt bằng thay đổi lối sống kết hợp thuốc khi cần. Bài viết giải thích các yếu tố nguy cơ, cách bác sĩ loại trừ nguyên nhân thứ phát và chiến lược kiểm soát lâu dài.

Thế nào là tăng huyết áp

Theo các hướng dẫn được dùng phổ biến tại Việt Nam, tăng huyết áp được chẩn đoán khi huyết áp đo tại phòng khám từ 140/90 mmHg trở lên ở nhiều lần đo, hoặc đo tại nhà trung bình từ 135/85 mmHg trở lên. Một lần đo cao chưa đủ để chẩn đoán; bác sĩ cần nhiều lần đo đúng kỹ thuật, có khi kèm đo huyết áp lưu động 24 giờ. Kỹ thuật đo tại nhà được hướng dẫn trong bài đo huyết áp tại nhà chính xác.

"Vô căn" không có nghĩa là không có lý do

Tăng huyết áp vô căn là tổng hợp của nhiều cơ chế nhỏ: thận giữ muối nhiều hơn, hệ thần kinh giao cảm hoạt động quá mức, hệ hormone renin-angiotensin-aldosteron mất cân bằng, thành mạch kém đàn hồi theo tuổi. Không có một "thủ phạm" duy nhất có thể loại bỏ để chữa khỏi, nhưng có nhiều yếu tố có thể tác động để giảm huyết áp.

Các yếu tố nguy cơ

Loại trừ tăng huyết áp thứ phát

Trước khi kết luận là vô căn, bác sĩ cần nghĩ đến các nguyên nhân thứ phát, đặc biệt khi tăng huyết áp xuất hiện ở người trẻ, tăng đột ngột, rất cao, khó kiểm soát dù dùng nhiều thuốc, hoặc kèm dấu hiệu bất thường. Các nguyên nhân thường gặp gồm:

• Bệnh thận mạn, hẹp động mạch thận.
• Cường aldosteron nguyên phát, thường kèm kali máu thấp.
• Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn.
• Bệnh tuyến giáp, hội chứng Cushing, u tủy thượng thận.
• Do thuốc: thuốc giảm đau chống viêm, thuốc tránh thai, thuốc co mạch, corticoid dùng kéo dài.

Với nguyên nhân do thuốc, ví dụ corticoid, cơ chế liên quan giữ muối nước và rối loạn điện giải; bạn có thể đọc thêm về rối loạn điện giải và tăng huyết áp khi dùng corticoid kéo dài. Tăng huyết áp ở người trẻ được bàn trong bài tăng huyết áp ở người trẻ tuổi.

Chiến lược kiểm soát

Thay đổi lối sống: nền tảng cho mọi người

1. Giảm muối xuống dưới mức khuyến nghị, hạn chế nước mắm, nước chấm, đồ chế biến sẵn.
2. Ăn nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, đạm từ cá, đậu.
3. Vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần ở mức vừa phải như đi bộ nhanh, đạp xe.
4. Giảm cân nếu thừa cân, chú ý vòng bụng.
5. Hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá.
6. Ngủ đủ, quản lý căng thẳng.

Lợi ích của vận động được phân tích trong bài vai trò của vận động đối với huyết áp.

Thuốc khi cần

Khi huyết áp chưa đạt mục tiêu sau một thời gian thay đổi lối sống, hoặc khi huyết áp đã cao nhiều, có tổn thương cơ quan, nguy cơ tim mạch cao, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc. Các nhóm đầu tay gồm ức chế men chuyển, chẹn thụ thể angiotensin, chẹn kênh canxi, lợi tiểu thiazid; nhiều người cần phối hợp hai thuốc. Các thuốc như Prazosin thường được thêm khi cần nhiều thuốc hơn.

Theo dõi lâu dài

• Đo huyết áp tại nhà đều đặn, ghi sổ.
• Tái khám theo hẹn, xét nghiệm định kỳ chức năng thận, đường huyết, mỡ máu.
• Không tự ngưng thuốc khi huyết áp đã ổn.
• Báo bác sĩ khi có tác dụng phụ hoặc khi dùng thuốc mới.

Mục tiêu huyết áp và tốc độ điều trị

Mục tiêu huyết áp được cá thể hóa: người trẻ, khỏe thường có mục tiêu chặt hơn; người cao tuổi yếu, dễ té ngã có thể có mục tiêu nới hơn để tránh tụt huyết áp. Bác sĩ cũng không hạ huyết áp quá nhanh ở người đã cao lâu năm, vì cơ thể cần thời gian thích nghi. Người bệnh nên biết rõ mục tiêu của mình, ví dụ con số cần đạt khi đo tại nhà, để tự đánh giá tiến bộ và biết khi nào cần báo bác sĩ.

Những thay đổi nhỏ cộng lại

Mỗi biện pháp lối sống đơn lẻ chỉ giúp hạ huyết áp một phần, nhưng khi cộng lại, hiệu quả có thể tương đương một loại thuốc. Giảm muối, giảm vài kilogam cân nặng, đi bộ mỗi ngày, bớt rượu, ngủ đủ, mỗi việc góp một ít. Bắt đầu từ thay đổi dễ nhất với bạn, duy trì nó, rồi thêm thay đổi tiếp theo.

Sống chung với bệnh mạn tính

Tăng huyết áp vô căn thường đi cùng người bệnh suốt đời, nhưng không có nghĩa là cuộc sống bị giới hạn. Nhiều người kiểm soát huyết áp tốt hàng chục năm, sinh hoạt và làm việc bình thường. Chìa khóa là coi việc đo huyết áp, uống thuốc, ăn nhạt, vận động như thói quen hằng ngày, giống như đánh răng, thay vì một gánh nặng.