Nhận biết cơn tăng huyết áp kịch phát và cách xử lý nhanh

Cơn tăng huyết áp kịch phát là khi huyết áp tăng rất cao đột ngột, thường từ 180/120 mmHg trở lên. Nếu kèm dấu hiệu tổn thương cơ quan như đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội, lú lẫn, yếu liệt, nói khó, nhìn mờ, đó là tăng huyết áp cấp cứu và cần gọi 115 ngay. Nếu huyết áp rất cao nhưng không có triệu chứng nguy hiểm, người bệnh nên ngồi nghỉ, đo lại và liên hệ bác sĩ sớm, không tự uống thêm thuốc để hạ áp thật nhanh. Bài viết giúp bạn phân biệt và xử lý đúng.

Hai tình huống khác nhau

Con số huyết áp đơn thuần không quyết định mức độ nguy hiểm; triệu chứng tổn thương cơ quan mới là điều phân biệt.

Dấu hiệu tổn thương cơ quan cần gọi 115 ngay

• Não: đau đầu dữ dội, lú lẫn, buồn nôn, nôn, co giật, méo miệng, yếu liệt, nói khó, mất thăng bằng.
• Tim: đau thắt ngực, đè nặng ngực, vã mồ hôi.
• Phổi: khó thở, phải ngồi dậy để thở, ho bọt hồng.
• Mạch máu lớn: đau ngực hoặc lưng dữ dội như xé.
• Mắt: nhìn mờ đột ngột.
• Thận: tiểu ít đột ngột.
• Phụ nữ mang thai hoặc mới sinh: đau đầu, nhìn mờ, đau thượng vị, phù tăng nhanh.

Mối liên quan giữa tăng huyết áp và đột quỵ được trình bày trong bài tăng huyết áp và nguy cơ đột quỵ.

Nên làm gì khi đo thấy huyết áp rất cao

1. Bình tĩnh, ngồi nghỉ ở nơi yên tĩnh khoảng 5 đến 10 phút.
2. Đo lại đúng kỹ thuật, hai lần cách nhau 1 đến 2 phút; xem bài đo huyết áp tại nhà.
3. Kiểm tra triệu chứng theo danh sách trên.
4. Có triệu chứng nguy hiểm: gọi 115 ngay.
5. Không có triệu chứng: kiểm tra xem có quên thuốc không, liên hệ bác sĩ điều trị hoặc đến cơ sở y tế trong ngày để được đánh giá.
6. Ghi lại số đo, thời gian, thuốc đã uống.

Những điều không nên làm

• Không tự uống thêm nhiều viên thuốc hạ áp để hạ nhanh. Hạ huyết áp quá nhanh có thể làm giảm tưới máu não, tim, thận, gây đột quỵ hoặc nhồi máu.
• Không ngậm thuốc dưới lưỡi theo kinh nghiệm truyền miệng; cách làm này đã bị khuyến cáo tránh vì gây tụt huyết áp khó kiểm soát.
• Không cạo gió, chích máu đầu ngón tay, tốn thời gian quý.
• Không đo liên tục hàng chục lần trong cơn lo lắng.
• Không tự lái xe đi viện khi có triệu chứng.

Vì sao huyết áp tăng vọt

• Quên thuốc hoặc tự ngưng thuốc hạ áp.
• Ăn quá mặn, uống nhiều rượu bia.
• Dùng thuốc làm tăng huyết áp: thuốc giảm đau chống viêm, thuốc cảm có chất co mạch, corticoid, một số thuốc giảm cân.
• Căng thẳng, đau nhiều, mất ngủ.
• Chất kích thích như amphetamin, cocain.
• Bệnh lý: bệnh thận, u tủy thượng thận, tiền sản giật.

Với thuốc tác dụng ngắn như Prazosin, quên liều có thể khiến huyết áp tăng lại nhanh; xem bài xử lý khi quên liều Prazosin.

Tại bệnh viện

Với tăng huyết áp cấp cứu, người bệnh được theo dõi sát, thường dùng thuốc hạ áp đường tĩnh mạch với tốc độ kiểm soát, mục tiêu hạ từ từ trong vài giờ đầu thay vì về bình thường ngay, trừ một số tình huống đặc biệt như bóc tách động mạch chủ. Bác sĩ đồng thời đánh giá và điều trị tổn thương cơ quan. Với tăng huyết áp khẩn cấp không tổn thương cơ quan, thường dùng thuốc uống và hẹn theo dõi sát.

Những nhóm người dễ gặp cơn kịch phát

Cơn tăng huyết áp kịch phát hay gặp ở người đã có tăng huyết áp lâu năm nhưng điều trị không đều, người tự ngưng thuốc khi thấy khỏe, người có bệnh thận mạn, người dùng chất kích thích. Phụ nữ mang thai từ nửa sau thai kỳ và trong vài tuần sau sinh cần đặc biệt chú ý vì tiền sản giật có thể gây tăng huyết áp nặng kèm co giật. Người cao tuổi sống một mình cũng là nhóm dễ bị chậm trễ cấp cứu vì không có ai phát hiện triệu chứng. Với những nhóm này, việc có máy đo tại nhà, biết dấu hiệu cảnh báo và có người liên lạc thường xuyên là rất quan trọng.

Sau cơn: điều chỉnh để không tái diễn

Sau một lần huyết áp tăng vọt, dù có phải nhập viện hay không, người bệnh nên tái khám để bác sĩ tìm nguyên nhân và điều chỉnh phác đồ. Đây thường là lúc phát hiện việc uống thuốc không đều, một loại thuốc mới gây tăng huyết áp, hoặc một bệnh lý chưa được chẩn đoán. Đừng coi đó là sự cố ngẫu nhiên rồi bỏ qua.

Phòng ngừa cơn kịch phát

• Uống thuốc đều, không tự ngưng.
• Đo huyết áp tại nhà định kỳ.
• Ăn nhạt, hạn chế rượu bia.
• Hỏi dược sĩ trước khi dùng thuốc cảm, giảm đau.
• Tái khám đúng hẹn.
• Biết rõ dấu hiệu cảnh báo và lưu số 115, số bác sĩ điều trị.

Chuẩn bị sẵn kế hoạch cho gia đình

Người tăng huyết áp nên thống nhất với người thân một kế hoạch đơn giản: máy đo để ở đâu, sổ ghi chép ở đâu, danh sách thuốc đang dùng dán trong tủ, số điện thoại cấp cứu và bệnh viện gần nhất. Khi có tình huống, người nhà không phải lúng túng tìm kiếm. Hãy hỏi bác sĩ điều trị về mức huyết áp nào thì bạn nên gọi cho họ, và mức nào kèm triệu chứng gì thì nên đi thẳng cấp cứu. Có kế hoạch rõ ràng giúp mọi người bình tĩnh và hành động đúng.