Mối liên hệ giữa tăng huyết áp và nguy cơ đột quỵ

Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi quan trọng nhất của đột quỵ, cả nhồi máu não lẫn xuất huyết não. Áp lực cao kéo dài làm tổn thương thành mạch, thúc đẩy xơ vữa, làm mạch nhỏ trong não yếu đi và dễ vỡ, đồng thời góp phần gây rung nhĩ, nguồn gốc của cục máu đông lên não. Tin tốt là kiểm soát huyết áp tốt làm giảm rõ rệt nguy cơ đột quỵ. Bài viết giải thích cơ chế, cách nhận biết đột quỵ sớm và những việc cần làm để phòng ngừa.

Đột quỵ là gì

Đột quỵ xảy ra khi dòng máu nuôi một vùng não bị gián đoạn, khiến tế bào não thiếu oxy và chết dần trong vài phút. Có hai dạng chính:

Nhồi máu não chiếm phần lớn các ca. Xuất huyết não ít hơn nhưng thường nặng hơn, và tăng huyết áp là nguyên nhân hàng đầu.

Tăng huyết áp làm hại mạch não thế nào

Xơ vữa động mạch lớn

Áp lực cao làm tổn thương lớp nội mạc, tạo điều kiện cho mỡ và tế bào viêm tích tụ thành mảng xơ vữa ở động mạch cảnh và động mạch não. Mảng xơ vữa có thể làm hẹp lòng mạch hoặc vỡ ra, tạo cục máu đông gây tắc mạch.

Bệnh mạch máu nhỏ

Các động mạch nhỏ xuyên sâu vào não chịu áp lực trực tiếp, dày thành, hẹp lòng, gây những ổ nhồi máu nhỏ (nhồi máu ổ khuyết) hoặc vi phình mạch dễ vỡ gây xuất huyết. Bệnh mạch máu nhỏ tích lũy theo năm tháng cũng góp phần gây suy giảm trí nhớ.

Rung nhĩ

Tăng huyết áp lâu ngày làm tâm nhĩ giãn, tăng nguy cơ rung nhĩ. Trong rung nhĩ, máu ứ trong nhĩ dễ tạo cục đông, có thể theo dòng máu lên não. Người có rung nhĩ thường cần thuốc chống đông theo chỉ định.

Nhận biết đột quỵ: quy tắc BE FAST

• B (Balance) - Thăng bằng: đột ngột chóng mặt, mất thăng bằng, đi loạng choạng.
• E (Eyes) - Mắt: đột ngột nhìn mờ, mất thị lực một hoặc hai mắt, nhìn đôi.
• F (Face) - Mặt: méo miệng, xệ một bên mặt khi cười.
• A (Arm) - Tay: yếu, tê, không giơ được một tay hoặc chân.
• S (Speech) - Lời nói: nói ngọng, nói khó, không hiểu lời người khác.
• T (Time) - Thời gian: gọi 115 ngay, ghi nhớ thời điểm khởi phát triệu chứng.

Thêm vào đó, đau đầu dữ dội đột ngột "như sét đánh" có thể là dấu hiệu xuất huyết não.

Thời gian là não

Với nhồi máu não, các phương pháp tái thông mạch như thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối chỉ hiệu quả trong khoảng thời gian giới hạn tính từ lúc khởi phát; thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch thường được cân nhắc trong vòng vài giờ đầu. Mỗi phút chậm trễ, thêm nhiều tế bào não chết. Vì vậy:

1. Gọi 115 ngay, không chờ xem có tự hết không.
2. Ghi nhớ thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường.
3. Không cho ăn uống, không cho uống thuốc hạ áp tại nhà, không cạo gió, chích máu.
4. Đặt người bệnh nằm nghiêng nếu nôn hoặc lơ mơ.
5. Mang theo danh sách thuốc đang dùng, đặc biệt thuốc chống đông.

Lưu ý: việc tự hạ huyết áp quá nhanh tại nhà trong đột quỵ có thể làm vùng não thiếu máu tổn thương thêm. Hãy để nhân viên y tế xử trí.

Cơn thiếu máu não thoáng qua: lời cảnh báo

Có người bị yếu tay, méo miệng, nói khó vài phút rồi tự hết. Đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua, dấu hiệu báo trước đột quỵ thật sự. Dù đã hết triệu chứng, vẫn cần đi khám ngay để được đánh giá và phòng ngừa.

Phòng ngừa đột quỵ ở người tăng huyết áp

• Đạt và duy trì mục tiêu huyết áp; uống thuốc đều đặn.
• Đo huyết áp tại nhà; xem bài duy trì huyết áp ổn định lâu dài.
• Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia.
• Kiểm soát đường huyết, mỡ máu.
• Ăn nhạt, nhiều rau quả, vận động đều.
• Tầm soát rung nhĩ: bắt mạch, đo điện tim khi có hồi hộp, nhịp không đều.
• Tái khám định kỳ để phát hiện sớm tổn thương mạch máu.

Sau đột quỵ: kiểm soát huyết áp càng quan trọng

Người đã bị đột quỵ có nguy cơ tái phát cao. Kiểm soát huyết áp là một trong những biện pháp phòng tái phát quan trọng nhất, cùng với thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chống đông khi có chỉ định, statin, phục hồi chức năng. Mục tiêu huyết áp và thời điểm bắt đầu hạ áp sau đột quỵ do bác sĩ thần kinh quyết định.

Phục hồi và sống chung sau đột quỵ

Phục hồi chức năng sau đột quỵ nên bắt đầu sớm khi tình trạng ổn định, gồm tập vận động, tập nói, tập nuốt và hỗ trợ tâm lý. Gia đình đóng vai trò lớn trong việc nhắc uống thuốc, đo huyết áp, chuẩn bị bữa ăn nhạt và động viên người bệnh tập luyện. Trầm cảm sau đột quỵ khá thường gặp và cần được nhận ra, điều trị, vì nó ảnh hưởng đến việc tuân thủ điều trị và kiểm soát huyết áp.

Đột quỵ ở người trẻ

Đột quỵ không chỉ xảy ra ở người cao tuổi. Tăng huyết áp không được phát hiện ở người trẻ, kèm hút thuốc, rượu bia, chất kích thích, là nguyên nhân của nhiều ca đột quỵ tuổi trung niên. Đo huyết áp định kỳ từ sớm là cách phát hiện; xem bài tăng huyết áp ở người trẻ.